Ο ΒΥΡΩΝΙΚΟΣ ΗΡΩΑΣ: ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΑΝΘΡΩΠΟΣ

του Δρ Στανλευ Σφήκα

Ο φιλόσοφος Bertrand Russell, στην Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας, αφιέρωσε ένα κεφάλαιο στον Βύρωνα αν και δεν ήταν ένας συστηματικός στοχαστής, αλλά επειδή ο Βυρωνισμός καθιέρωσε ένα τρόπο σκέψης και έκφρασης συναισθημάτων που εισήχθη στην φιλοσοφία του 19ου αιώνα, και βοήθησε στην διαμόρφωση της Νιτσεϊκής έννοιας του Υπερανθρώπου, του μεγάλου ήρωα που βρίσκεται εκτός των συνηθισμένων κριτηρίων περί καλού και κακού.

Ο Russell χαρακτηρίζει τον Βυρωνισμό ως την στάση του ανθρώπου που βαίνει προς την “Τιτανική κοσμική αυτο-επιβεβαίωση” και συνεχίζει λέγοντας ότι όταν οι μεγάλοι άντρες του 19ου αιώνα θεωρούνται ως δυνάμεις, ως αιτίες αλλαγής της κοινωνικής δομής, των αξιών, ή και της κοσμοθεωρίας της εποχής, ο Βύρων κατέχει υψηλή θέση.

Όντως, η πορεία των γεγονότων, των τελευταίων χρόνων, έχει επιβάλει μία σημαντική αναθεώρηση στις ιστορικές μας αξιολογήσεις, καταστώντας καποιους άντρες λιγότερο σημαντικούς από ότι ήταν, και άλλους περισσότερο. Μεταξύ εκείνων των οποίων η σπουδαιότητα είναι μεγαλύτερη από αυτή που αρχικά θεωρήθηκε εις την ιστορία των ιδεών, ο Βύρωνας υπερέχει, ο Russell μας διαβεβαιώνει.
Στην ηπειρωτική Ευρώπη αυτή η θεώρηση δεν προκαλεί μεγάλη έκπληξη, ενώ στον Αγγλόφωνο κόσμο, ο Βύρων δεν εκτιμάτο πάντα ως θα του άρμοζε. Ο ποιητικός κανών του 18ου αιώνα επηρέασε τον Βυρωνικό στίχο καταστώντας δύσκολη την ένταξη του μεγάλου αυτού ποιητή ως έναν από τους ρομαντικούς. Ωστόσο, στην Ευρώπη, ο τρόπος έκφρασης των συναισθημάτων του και ατένισης της ζωής από αυτόν, καθιερώθηκε ως η εξάπλωση της Βυρωνικής σκέψης στον καθορισμό των μεγάλων γεγονότων εκείνης της εποχής.

Ο Γάλλος κριτικός Hippolyte Taine, στην Ιστορία της Αγγλικής Λογοτεχνίας, αφιέρωσε μόνο λίγες σελίδες στους Wordsworth, Coleridge, Shelley, και Keats, ενώ ένα μακρύ, ενθουσιώδες κεφάλαιο για τον Λόρδο Βύρωνα, τον οποίον και απεκάλεσε «ο σπουδαιότερος και πιο Άγγλος από αυτούς τους καλλιτέχνες.» Ο Taine συνεχίζει: «Είναι τόσο σπουδαίος και τόσο Αγγλικός, που από αυτόν και μόνο από αυτόν θα μάθουμε τις περισσότερες αλήθειες για την χώρα και την εποχή του, παρά από όλους τους άλλους, μαζί.» Ο Βύρων απολάμβανε μίας εξαιρετικά καλής φήμης στον Ευρωπαικό χώρο στη διάρκεια της ζωής του, ενώ οι Άγγλοι σύγχρονοι του εθαυμάζοντο μόνο από μικρές ομάδες θαυμαστών στην Αγγλία και στην Αμερική. Ο Βύρων εθεωρείτο ως το καθεαυτό πρότυπο του λογοτεχνικού ρομαντισμού και προσέφερε στην εποχή του αυτό που ο Hippolyte Taine ονόμασε «δεσποτική φυσιογνωμία», το οποίο ορίζει ως πρότυπο εκείνο που οι σύγχρονοι του αντιμετωπίζουν με τον θαυμασμό τους και την συμπάθεια τους.» Αυτή η φυσιογνωμία είναι ο «Βυρωνικός ήρωας.»

Το κεντρικό χαρακτηριστικό του Βυρωνικού ήρωα είναι ενός μελαγχολικού, παθιασμένου, αμαρτωλού που είναι γεμάτος τύψεις αλλά ταυτοχρόνως και αμετανόητος. Σε μία περήφανη ηθική απομόνωση επαφύεται απολύτως στον ευατό του ενάντια όλων των ηθικών και κοινωνικών περιορισμών στην έκφραση της ατομικότητας του. Αυτή η επαναστατημένη φιγούρα είναι μη-πολιτική και ερωτική. Ενσωματώνει στοιχεία της προσωπικότητας του Βύρωνος, και πιο σημαντικά, εκφράζει τους πόθους της εποχής του. Βοήθησε στην διαμόρφωση της διανοητικής και πολιτισμικής ιστορίας του 19ου αιώνα και την μιμήθηκε η ζωή και η τέχνη.
Ο Russell επισημαίνει ότι αυτό το πρότυπο του αρχι-επαναστάτη είναι κατ’ουσίαν ο αριστοκράτης-επαναστάτης, του οποίου ο Βύρων ήταν, επί των ημερών του, η προσωποποίηση. Ο αριστοκράτης-επαναστάτης αποτελεί ένα πολύ διαφορετικό τύπο επαναστάτη από τον αρχηγό μίας λαικής επανάστασης ή ενός προλεταριανού ξεσηκώματος. Ο αριστοκράτης-επαναστάτης δεν στερείται τροφής, επομένως έχει άλλες αιτίες δυσαρέσκειας. Ο Russell πιστεύει ότι η δίψα για δύναμη μπορεί να αποτελεί την υποσυνείδητη αιτία για την δυσαρέσκεια αυτή, αλλά ότι στην συνειδητή του σκέψη ο αριστοκράτης-επαναστάτης αντιτίθεται στον τρόπο που κυβερνάται ο κόσμος. Στην ακραία του εκδοχή, αυτό γίνεται η φιλοσοφία του υπερανθρώπου με κάποιο στοιχείο υποθάλποντος Σατανισμού. Και οι δύο τάσεις βρίσκονται στον Βύρωνα. Επιπλέον, και οι δύο τάσεις, ο Russell υποστηρίζει, κυρίως μέσω αντρών που ο Βύρων επηρέασε, καθιερώθηκαν ευρέως σε μη αριστοκρατικά κοινωνικά στρώματα. Ο Russell θεωρεί ότι η αριστοκρατική φολοσοφία της επανάστασης, στην εξέλιξη της, ενέπνευσε μία μακρά σειρά επαναστατικών κινημάτων από τους Carbonari, μετά την πτώση του Ναπολέωντος, εως και το πραξικόπημα του Hitler, το 1933. Και σε κάθε ένα από αυτά τα στάδια, επίσης ενέπνευσε την αντίστοιχη φιλοσοφία…-